اکثر فلاسفه قدیم و جدید در توجیه ماهیت (اندیشه و تفکر) مباحث کثیر و فراوان عنوان نموده و در تجزیه و تحلیل این نیروی کشاف و خلاق انسان یعنی اندیشیدن سخن های فراوان رانده اند، ولی آنچه را که تاکنون در توجیه عقل و تفکر بیان نموده اند آنقدر نبوده است که بتواند حقیقت نیروی مرموز اندیشه را که بواقع (طلسم اعظم) است روشن نماید و ماهیت آن را واضح و عیان سازد. بی آنکه حقیقت تفکر و اندیشه را توجیه نمایند بقول خیام:
"گفتند فسانه ای و در خاک شدند"
به هر صورت فلاسفه و محققین تفکر را تلاش ذهنی می دانند که برای کشف اسرار حقایق بیرونی انجام می گیرد. بعقیده آنان فکر تلاش درونی است بجهت آنکه جریانی مخفی و غیر قابل لمس دارد و قابل مشاهده و رویت نمی باشد. فکر یک تلاشی طبیعی و ذاتی است بجهت آنکه هر انسانی بطور طبیعی اندیشه و تفکر دارد و بدون آنکه تعلیم گیرد درباره حقایق اطراف خود بتعمق و تفکر می پردازد.
جریان فکر و اندیشه آهسته و آرام بوده و بتدریج بر حقایق و اشیاء اطراف خود نفوذ یافته و آنان را درک می نماید و عاقبت فکر در قالب الفاظ و عبارات قرار گرفته و در مرکب و بستر لفظ و عدد بدیگران انتقال می یابد.
تفکر گاهی با دلیل همراه گشته و از برهان و قواعد منطقیه یاری می گیرد و بمدد دلیل و برهان به حریم واقعیت ها راه یافته و حقایق را کشف و استنباط می نماید، قواعد منطقیه در حقیقت روش تحقیق را تعلیم می دهد و فن صحیح اندیشیدن را به ما می آموزد.(1) به عبارت دیگر دلیل قواعد و اصولی بدیهی است که ذهن را از خطای در فکر مصون می دارد و فکر به مدد این روش و قواعد می تواند از یک معلوم به یک مجهول هدایت شود، فکر گاهی ازیک اصل کلی به یک مساله جزئی می رسد که آن را دلیل قیاس گوئیم.(2)
فکر گاهی از یک مساله جزئی به یک مساله کلی می رسد که آن را دلیل استقرائی نامیم. (3)
فکر گاهی از یک مساله جزئی به یک مساله جزئی دیگر می رسد که آن را دلیل تمثیلی خوانیم.(4)
مشهورترین تعریف و توجیهی که تاکنون از تفکر بعمل آمده است تعریفی است که علمای قدیم یونان و بعد از آنان فلاسفه اسلامی نموده اند.
علمای اسلامی گفته اند:
تفکر و اندیشه مجموع دو عملی است که در ذهن انجام می گیرد، بدین طریق که فکر وقتی که در برابر سئوال و مجهولی قرار بگیرد برای حل مشکل و معضل به تلاش می پردازد، بدین نحو که فکر ابتدا بسوی مبادی اولیه حرکت کرده و پس از آن که در مبادی عقلیه تردد نمود به سوی مراد بازگشت می نماید، و بدین طریق عمل تفکر انجام می گیرد. (5)
و مجموع این دو عمل را در ذهن تفکر یا (رویه) خوانند، مثلا وقتی که سئوال می شود چرا انسان بر قوانین طبیعت سلطه و غلبه دارد برای تهیه جواب ذهن ابتدا به سوی مبادی عقلیه جریان می یابد و در اینکه انسان دارای عقل و آزادی و اختیار است توقف و تردد نموده، سپس به مدد این اصول مسلم عقلی به مراد و مقصود بازگشت نموده جواب را تهیه می نماید و نتیجه می گیرد که سلطه و غلبه انسان بر قوانین طبیعت بعلت عقل و حریتی است که انسان در اختیار دارد.
مثال دیگر، در مقابل این سئوال که چرا شب بعد از روز و روز بعد از شب می آید و چرا فصول تغییر می نمایند؟ فکر ابتدا به سوی مبادی اولیه حرکت کرده و در می یابد که آفتاب وضعی و انتقالی دارد، سپس به سوی مراد و مقصود بازگشت نموده و جواب می دهد که روز و شب و تغییر فصول به جهت حرکت وضعی و انتقالی آفتاب است.
مثال دیگر، در مقابل این سئوال که چرا سقراط فانی است؟ فکر ابتدا بمبادی اولیه توجه نموده و حکم می کند چون سقراط انسان ست و هر انسانی فانی استپس سقراط باید فانی باشد.
مثال دیگر، چرا عالم حادث است به جهت آن که عالم متغییر است و هر متغییری حادث است چون تغییر و حدوث از مبادی اولیه عقلی و تجربی بشمار می رود.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
پاورقی:
(1) منطقیون قدی گفته اند قانون آلی یقی رعایته عن خطاء الفکر و هذا غایته
(2) دلیل قیاسی این است... سقراط انسان است هر انسانی فانی است، پس سقراط فانی است.
(3) استقراء تعمیم حکم حاصل از تجربه است مثلا وقتی که مشاهده می کنیم آب در 99 درجه تبخیر می شود می توانیم نتیجه تجربه را تعمیم داده بگوئیم کلیه آبها در این چنین شرایط مساوی و درجه مشخص حرارتی تبخیر خواهند شد.
(4) الفکر حرکه من المبادی و من مبادء الی مرادی.
